Γράφει ο Δημήτρης Κ. Μπαλτάς
Νίκος Β. Ορφανός, Αν είναι νύχτα,
εκδόσεις Σμίλη, 2025, σελ. 96, ISBN: 978-618-211-139-0.
Στο καμπύλωμα του χρόνου
Στην πρώτη του ποιητική συλλογή, Αν είναι νύχτα (εκδ. Σμίλη, 2025), ο Νίκος Β. Ορφανός παρουσιάζεται ώριμος και κατασταλαγμένος τόσο ως προς τη φόρμα – ολιγόστιχη και πυκνή – όσο και ως προς τον τρόπο με τον οποίο χειρίζεται τις λέξεις και τον ρυθμό που εκείνες παράγουν. Αφήνει χώρο στις λέξεις ν’ αναπνεύσουν και εκείνες πρόθυμα τον στέργουν με τη μακρόσυρτη ηχώ τους από ποίημα σε ποίημα. Τα ποιήματα του Ορφανού συνιστούν μια μαθητεία στη σιωπή, τον χρόνο και την αλήθεια με όχημα λέξεις προσεκτικά συνταιριασμένες και εικόνες γεμάτες από κίνηση, ήχο και μουσική. Κυρίαρχη η σημειολογία του φωτός, η οποία αποδίδει την πραγματικότητα, σε αντίθεση με το σκοτάδι που επιμελώς την κρύβει. Ενδιαφέρουσα η συσχέτιση ανάμεσα στις λέξεις «φως» και «φωνή», οι οποίες, καθώς συνδέονται ετυμολογικά μέσω της ίδιας ινδοευρωπαϊκής ρίζας, σημαίνουν τη φανέρωση, την ορατότητα των πραγμάτων και των σκέψεων. Το φως επιτρέπει την ενόραση και η φωνή φωτίζει την αλήθεια του ποιητικού υποκειμένου, είτε πρόκειται για βίωμα είτε για συναίσθημα είτε για συλλογισμό. Η ερωτική επιθυμία λειτουργεί υπερβατικά στον άξονα του χρόνου και απαντά στη μοναξιά που επίμονα επιστρέφει. Ο έρωτας μοιάζει με κυνήγι, όπου όμως ο κυνηγός θυσιάζει εαυτόν, για να πιάσει το θήραμά του σε μια συνθήκη αμοιβαίας οδύνης. Η διακειμενικότητα στον Ορφανό λειτουργεί διττά. Αφενός οι διακειμενικές του αναφορές, είτε αφομοιωμένες στο ποιητικό σώμα (π.χ. Κ.Π. Καβάφης, Κ.Γ. Καρυωτάκης, Ν.Α. Ασλάνογλου) είτε εξωκειμενικά ως προμετωπίδες σε κάθε μία από τις ενότητες του βιβλίου (π.χ. Μ. Κριεζή, E. Dickinson, C. Simic, L. Carrol, κ.ά.), είναι λεπτεπίλεπτες και καίριες. Αφετέρου ιδιαίτερη καθίσταται η συνομιλία μεταξύ των ίδιων των ποιημάτων, παρατιθέμενων, ενίοτε, αντικριστά δημιουργώντας ποιητικά ζεύγη (π.χ. «Το φως που λιγοστεύει» (σ. 18) & «Μέχρι τη θάλασσα» (σ. 19) και «Χρώματα» (σ. 82) & «Καπνός» (σ. 83). Ακόμα, ο ποιητής επιστρατεύει το λογοπαίγνιο, όχι ως γλωσσικό ευφυολόγημα αλλά ως βαθιά και ειλικρινή απόσταξη. Πάνω απ’ την λίμνη και τις περί-/γραφές, μικρές βροχές, γλυκά νερά/ στο μαξιλάρι σου ακουμπούν και λένε:/ Η ποίηση είναι από αλάτι/ ορυκτό, μετά τον έρωτα/ τα δάκρυά σου είναι από-/ ποίηση. («Μικρές βροχές», σ. 27). Η νύχτα, η οποία, ήδη απ’ τον τίτλο διεκδικεί τη μερίδα του λέοντος, λειτουργεί ως καταφύγιο απέναντι στον φόβο που λάμπει σαν αυριανή πανσέληνος («Πανσέληνος», σ. 36), την ακινησία που προϋποθέτει την ανελευθερία του σώματος ή και του νου, τη μαύρη πεταλούδα της μνήμης («Στόματα», σ. 39), που πυρπολεί του μέλλοντος τους δρόμους και εγκλωβίζει το ποιητικό υποκείμενο στο παρελθόν χωρίς να το αφήνει να λησμονήσει. Από την άλλη, όταν η νύχτα παραχωρεί τη θέση της στο νεοσσό φως, η διαύγεια του τελευταίου ορισμένες φορές δεν αντέχεται και ωθεί, ως ύστατη λύση, το ποιητικό υποκείμενο σε παιχνίδια, πρωτίστως γλωσσικά, όπως η παρήχηση του [π] στον στίχο παίζω παιχνίδι παιδικό («Παιχνίδι», σ. 45) και έπειτα παιχνίδια με τη μνήμη, τον χρόνο και τον θάνατο – παιχνίδια για μεγάλα παιδιά. Η ενδοσκόπηση προβάλλει μνήμες σκοτεινές και ανεπιθύμητες που ωθούν τον ποιητή να αναπολεί το φως του αλλοτινού χρόνου, μιας και από τον ουρανό της μνήμης φευγαλέα πέρασαν ο έρωτας, οι λέξεις και η μουσική, η σημασία της οποίας εξαίρεται συχνά από τον ποιητή («Μουσική», σ. 55). Αλλά ο χρόνος, κωφάλαλος, μεγεθύνει τη διάρκεια της σιωπής και το γερασμένο φως νωχελικά σέρνεται αφήνοντας τις σκιές να χορεύουν άναρχα, αφήνοντας τις απουσίες να πληθαίνουν, με το ποιητικό υποκείμενο να καταδύεται σε μια κατάβαση ονειρική. Ποια νύχτα, τέτοιο φως;/ Γύρω μου/ όλα ειπωμένα και ακουσμένα/ σοφό χαρτί και τρομερό βινύλιο!/ Υποχωρώ, επιστρέφω στην πρώτη αθωότητα/ ξεχνώ και θυμάμαι/ Ονειρεύομαι./ Κάτω από σκεπτικές οροσειρές/ στον αίσιο ίσκιο αρχέγονων δασών/ γράφω ποιήματα. («Ποια νύχτα», σ. 74). Χαμηλόφωνη ποίηση που την αισθάνεσαι.
Ο Δημήτρης Κ. Μπαλτάς είναι ποιητής, φιλόλογος και επιμελητής κειμένων. Γεννήθηκε το 1999 στην Αθήνα, όπου και ζει μέχρι σήμερα και εργάζεται. Είναι αριστούχος απόφοιτος της κλασικής φιλολογίας, του μεταπτυχιακού προγράμματος «Ρητορική, Επιστήμες του Ανθρώπου και Εκπαίδευση» και του επιμορφωτικού σεμιναρίου «Επιμέλεια και Διόρθωση Κειμένου» του Πανεπιστημίου Αθηνών. Ποιήματα, κριτικά κείμενα και δοκίμιά του για τη λογοτεχνία έχουν φιλοξενηθεί σε έντυπα (λ.χ. ο Σίσυφος, Νόημα, Απόπλους, Νέα Ευθύνη, (δε)κατα, Καρυοθραύστις, Εμβόλιμον, Μετρονόμος, κ.ά.) και ηλεκτρονικά λογοτεχνικά περιοδικά (λ.χ. Book Press, Fractal, Frear, Περί ου, Στίγμα Λόγου, Μονόκλ, Literature, κ.ά.) και σε συλλογικά έργα. Έχει δημοσιεύσει έξι ποιητικές συλλογές, με πιο πρόσφατη τη συλλογή Υπό καθεστώς ομηρίας (εκδόσεις Μετρονόμος, 2025).