ΜΙΑ ΚΡΙΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΣΤΗΝ ΠΟΙΗΤΙΚΗ ΣΥΛΛΟΓΗ
Της ΛΥΓΕΡΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΟΠΟΥΛΟΥ
ΨΥΧΙΚΟΙ ΗΛΙΑΝΘΟΙ
Εκδόσεις Ιωλκός, Αθήνα, Φεβρουάριος 2025, σελίδες 64.
~
Γράφει ο Κωνσταντίνος Γεωργίου
Ποια είναι η σχέση της ψυχαναλυτικής θεωρίας με την τέχνη και την ποίηση; Κι αν υφίσταται αυτή η σχέση, πώς προσδιορίζεται, πώς ομολογείται, πώς καθορίζονται ενδεχομένως τα έσχατα όρια της αυτάρκειας της πολυτροπικής δυναμικής τους αλληλεπίδρασης, ποιες είναι οι υπόγειες διαδρομές που συνδέουν την επιστημονική γνώση με την καλλιτεχνική έκφραση και ποια η φορά της ανθρώπινης συνείδησης; Σ’ αυτά τα ερωτήματα απαντά κατά βάση, με τρόπο αποκαλυπτικό, η έκδοση του πρώτου βιβλίου της Λυγερής Οικονομοπούλου με τον τίτλο «Ψυχικοί ηλίανθοι» των Εκδόσεων Ιωλκός.
Η ποιήτρια, με πολύχρονες σπουδές στην κλινική ψυχολογία και στην ψυχοπαθολογία, ασκεί τις κλασικές φροϋδικές θεωρίες της ψυχανάλυσης επαγγελματικά, διδάσκοντας παράλληλα στο Ινστιτούτο Κλασικής Ψυχανάλυσης (ΙΚΨ). Η άριστη επιστημονική της κατάρτιση σ’ αυτό το γνωστικό πεδίο και η αφοσίωσή της σ’ αυτό, η παρεμβατική θεραπευτική της δραστηριότητα σε πλήθος ανθρώπων με την αντίστοιχη προστιθέμενη βιωματική εμπειρία της ανάταξης της ισορροπίας του ψυχισμού και της ανόρθωσης της ψυχικής τους υγείας, η δοτική διάθεση της θυσιαστικής προσφοράς στον πάσχοντα συνάνθρωπο εξηγούν και την φιλοδοξία της δημιουργού να αποτυπώσει το εσωτερικό φως της ευαισθησίας της στις σελίδες αυτού του βιβλίου.
Έτσι ερμηνεύεται και ο επιλεγόμενος τίτλος του, καθώς αντικατοπτρίζει όχι μόνο την αισιόδοξη και την φωτεινή εκδοχή μιας εσωτερικής διερευνητικής προσπάθειας εισχώρησης στο άβατο της ανθρώπινης συνείδησης και της σύγκαιρης αποκάλυψής της στο φως, αλλά και της εμπιστοσύνης στην «αγαθή» φύση του ανθρώπινου όντος, στις δυνατότητες της ανιούσας εξελικτικής του πορείας, στις εν σπέρματι θετικές —ή και θεϊκές— καταβολές των δομικών γενετικών του υλικών που το συναπαρτίζουν ως βιοψυχοπνευματική ολότητα.
Πρόκειται για ένα ιδιαίτερο βιβλίο που στις σελίδες του διασταυρώνεται εύστοχα η ποιητική έκφραση με την επιστημονική γνώση, ο φορτισμένος συγκινησιακά στίχος με την αναφορική ερμηνευτική της αναλυτικής μεθόδου, ποιήματα αφενός και κείμενα αφετέρου, τα οποία συνομιλούν διαλεκτικά μεταξύ τους, δημιουργώντας ένα ισχυρό πλέγμα αλληλοεπικάλυψης και αμφίδρομης παράλληλα εσωτερικής σχέσης που προσομοιάζει καταπληκτικά στην δυαδική σχέση θεραπευτή και θεραπευόμενου, ψυχαναλυτή και ψυχαναλυόμενου. Πεδίο δόξης λαμπρόν ο άνθρωπος και ο ψυχισμός του.
Στα κείμενα μάλλον ακούγεται η φωνή —ασφαλής, ισότονη και σταθερή— του μεθοδικού επιστήμονα, του ανθρώπου που ασκεί με συνέπεια, με υπευθυνότητα και αλληλεγγύη έργο προσφέροντας πολύτιμες υπηρεσίες στην ψυχική υγεία των ανθρώπων. Η πηγή της ενέργειας σ’ αυτήν την περίπτωση είναι εξωτερική, ενώ η κατεύθυνση της επενέργειας, όντας ευθύβολη, συνεχής και επιδραστική, ακολουθεί πορεία προς τα έσω. Από την άλλη πλευρά, στα ποιήματα μάλλον ακούγεται η φωνή —ονειρική, αυθόρμητη και πηγαία— του θεραπευόμενου, που υποβάλλει τον ψυχισμό του στην απελευθερωτική διαδικασία της αποκαλυπτικής έκφρασης και της επακόλουθης λυτρωτικής κάθαρσης. Εδώ, η πηγή είναι εσωτερική και η εκροή του εστιακού ενεργειακού φορτίου —πρωτογενής, ακατάστατη και ακαθόριστη— ακολουθεί την αντίστροφη πορεία, δηλαδή από τα έσω προς τα έξω, με άλλα λόγια από την περιοχή του ασυνειδήτου στην περιοχή της βαθμιαίας εκλογίκευσης και της συνειδητής εμπειρίας.
ΤΟ ΔΑΙΔΑΛΩΔΕΣ ΨΥΧΑΝΑΛΥΤΙΚΟ ΤΑΞΙΔΙ
ΩΣ ΜΕΣΟ ΑΠΑΡΤΙΩΣΗΣ ΤΟΥ ΕΑΥΤΟΥ
Η βαθύτερη έννοια και λειτουργία του ψυχαναλυτή έγκειται στην ικανότητά του να πετυχαίνει μέσα από μια μακρόχρονη διαδικασία —λόγω της δυσκολίας και της πολυπλοκότητας του ψυχικού οργάνου— τη δική του ψυχική απαρτίωση, η οποία τού επιτρέπει να βοηθά τους ασθενείς του μέσα στο δικό τους, λαβυρινθώδες ψυχικό ταξίδι. Εκείνοι αισθάνονται, με την σειρά τους, σε ικανοποιητικό βαθμό απαρτιωμένοι και, έτσι, αναγνωρίζουν όλες τις ψυχικές τους διαστάσεις, τις βιώνουν ως μια ολότητα του εαυτού τους, τις αποδέχονται και ζουν αρμονικά μέσα σε ένα κλίμα δημιουργίας με αυτές, αλλά και τον έξω κόσμο. Το απαιτητικό και κοπιώδες ταξίδι της ψυχαναλυτικής εμπειρίας μετατρέπεται σε μια ανακουφιστική, λυτρωτική, ακόμα και σωτήρια ψυχική–βιωματική εμπειρία, η οποία μέσα από το ψυχικό της κράτημα μπορεί να εμπεριέχει, να συγκρατεί σαν κυματοθραύστης ή σαν ανάχωμα, να οριοθετεί και να αντέχει ακόμα και τις πιο σιωπηλές απουσίες, δίνοντάς τους ψυχικό νόημα και ανοίγοντας νέους ορίζοντες στο ψυχικό διηνεκές του υποκειμένου.
Το βιβλίο στο σύνολό του θα τολμούσα να πω ότι κατά κάποιο τρόπο αποτυπώνει όχι μόνο την ουσία, το περιεχόμενο, την αξία και την χρηστική σημασία της ψυχαναλυτικής διαδικασίας αλλά, ίσως, και την βιωματική πράξη της υποβαλλόμενης σ’ αυτήν δημιουργού. Η τέχνη της ψυχανάλυσης και η τέχνη της ποίησης είναι δύο συγκοινωνούντα δοχεία, στα οποία οι ασύνειδες καταγραφές του ενδόμυχα «απαγορευμένου» φαντασιακού εαυτού —προκοσμικές, κοσμικές και μετακοσμικές— διεγείρουν τεκτονικά την εσωτερική τάξη, επιζητώντας την απελευθέρωσή τους από τον φόβο των κατακλυσμιαίων ενοχικών αισθημάτων και την κοινωνική τους αποδοχή μέσα από το συμβατικά εξευγενισμένο, «πολιτισμένο» αισθητικό αποτέλεσμα της δημιουργίας και της τέχνης. Πράγματι, στην μετατόπιση της libido, των απωθημένων ερωτικών ενορμήσεων, σε αποδεκτούς κοινωνικούς στόχους και στον μετασχηματισμό της ζωικής ορμής, των πρωτόγονων επιθετικών ενστίκτων και των βίαιων εσωτερικών παθών σε δημιουργική πνοή, σε έμπνευση και σε υψηλές καλλιτεχνικές επιτεύξεις πνευματικού χαρακτήρα μέσω της διαδικασίας της «εξάχνωσης» (sublimation) κατά Φρόυντ, του αμυντικού μηχανισμού δηλαδή της προσαρμογής του «Εγώ», οφείλεται σε μεγάλο βαθμό η παραγωγή έργων τέχνης και η προαγωγή του πολιτισμού.
Άλλωστε, ο δρόμος της ονειροπόλησης, η σημασία των ονείρων ως έκφραση των βαθύτερων ανομολόγητων επιθυμιών της ύπαρξης, ως υπέρβαση των επιβαλλόμενων εκ της σκληρής, τιμωρητικής πραγματικότητας ματαιώσεων και διαψεύσεων, έχει επισημανθεί ήδη από τον Φρόυντ και πρωταγωνιστεί τόσο στην δημιουργική διερεύνηση του εαυτού όσο και στην αρμονική συνύπαρξή του με το κοινωνικό πλαίσιο αναφοράς. Η ονειροπόληση, βέβαια, ως εκστατική του υποκειμένου λειτουργία, με ισχυρά έντονη ενίοτε βιωματική καταγραφή, αντιπροσωπεύει ενδεχομένως και μια πρωτόγνωρη εξωσωματική εμπειρία, η οποία δεν αποκαθιστά μόνο την ισορροπία του εαυτού με το ενδοπροσωπικό και κοινωνικό περιβάλλον, χάριν της διοχέτευσης και της ασφαλούς φαντασιακής εκπλήρωσης των αναγκών και των επιθυμιών του, αλλά και εφαλτήριο γένεσης, διαμόρφωσης a priori ενός άλλου κόσμου, εξιδανικευμένου, στον οποίο τείνει το υποκείμενο με όχημα το καλλιτεχνικό του έργο, με απώτερο στόχο την πλήρη εξομοίωσή του μ’ αυτόν.
Η Λυγερή Οικονομόπουλου, λοιπόν, ονειροπολώντας, στις ποιητικές της διαδρομές μας υπόσχεται εξ αρχής ένα γοητευτικό ταξίδι στα μυστήρια της ανθρώπινης ύπαρξης, εστιάζοντας στην σχέση του βρέφους-παιδιού με τους γονείς του, κυρίως δε στην σημασία της πρωταρχικής σχέσης μητέρας–βρέφους ήδη από το προγεννητικό στάδιο. Τα πρώτα αυτά ερεθίσματα είναι καθοριστικά για την συγκρότηση της δομής της προσωπικότητας. Η αποδοχή, οι ταυτίσεις, οι ρόλοι, η εσωτερίκευση, τα εξελικτικά στάδια και η ανάπτυξη συνθέτουν και πιστοποιούν κάθε φορά τα διαφοροποιημένα ποιοτικά χαρακτηριστικά της προπλασματικής ουσίας της υπόστασης. Αυτή η τριγωνική σχέση του βρέφους, της μητέρας και του πατέρα έχει ιδιαίτερο μάλιστα ενδιαφέρον, καθώς στα μάτια μου αναπαριστά αντίστοιχα και την συμβολική προβολική σχέση του έργου, του δημιουργού και της κοινωνικής του αποδοχής. Αν υποθέσουμε δηλαδή ότι η δημιουργία είναι γένεσις, το βρέφος αντικατοπτρίζει το καλλιτεχνικό έργο–ποίημα, η μητέρα, που το κυοφορεί και το τρέφει ποικιλοτρόπως, τον δημιουργό, ενώ ο προστάτης πατέρας την αναφορά του στον κόσμο και το αναγνωστικό κοινό.
Εξάλλου, στην ίδια την τέχνη τα σύμβολα είναι εκείνα που προσδιορίζουν όχι μόνο το παιχνίδι της υπαινικτικότητας και της κρυπτικότητας της αλληγορικής διάστασης των πραγμάτων, αλλά και εκείνα που νοηματοδοτούν πολλές φορές σε λανθάνουσα μορφή τις ζωτικές επιθυμίες του δημιουργού τους, υπερβαίνοντας τα όρια του ανακλαστικού αυτοπεριορισμού και της περατότητας με στόχο την απελευθέρωση, την απολύτρωση και τον ψυχικό καθαρμό, στον οποίο άλλωστε στοχεύει και η ψυχαναλυτική διαδικασία.
ΟΑΣΗ ΑΨΙΘΙΑΣ
Η όαση για λίγο χάθηκε
Μέσα στην αφρικανική σκόνη.
Τα μάτια, θολοί αμμόλοφοι.
Το δέρμα διψούσε για μια αψιθιά.
Να επουλώσει τις πληγές.
Το άλογο από το βάθος έφερνε το ασκί
Με τη γλυκιά γουλιά της σωτηρίας.
Το χάιδεψα τρυφερά στη ράχη.
Τίναξε την περήφανη χαίτη του.
Έσκυψε στα μαλλιά μου
Και μου ψιθύρισε το μυστικό του.
Ιδιαίτερη μνεία αξίζει η αφιέρωση του βιβλίου, ως δηλωτική έκφραση βαθιάς ευγνωμοσύνης και αντιπροσφοράς. «Στην κόρη μου, Χρυσαλένα,/ Στη δότριά μου/ Και στην ψυχανάλυση». Τρεις κατευθύνσεις που αντιπροσωπεύουν τους βασικούς άξονες χαρτογράφησης και πλοήγησης βίου για την Λυγερή Οικονομοπούλου, η οποία υπεβλήθη σε μεταμόσχευση ήπατος το 2020, τρεις άξονες που οριοθετούν το υποκείμενο και το αντικείμενο των ποιητικών της διαδρομών. Έδωσε ζωή και πήρε ζωή, έδωσε σώμα και πήρε σώμα, εμφυσώντας πνοή ζώσα ψυχής λαμπρής στον κάθε άνθρωπο είτε με την ψυχανάλυση είτε με την ποίηση, επιβεβαιώνοντας την ρήση του Φρόυντ: «Όπου και αν με πήγαν οι θεωρίες μου, βρήκα ότι ένας ποιητής ήδη είχε πάει εκεί».