Αυτοί που σηκώθηκαν απ’ τη γη, Ζοζέ Σαραμάγκου
Εκδόσεις Καστανιώτη, 2026, ISBN: 9789600374841
Γράφει η Κατερίνα Γιαννακοπούλου
Γραμμένο λίγο πριν από το κατώφλι του 1980, το μυθιστόρημα Αυτοί που σηκώθηκαν απ’ τη γη του Ζοζέ Σαραμάγκου (Εκδόσεις Καστανιώτη) δεν αποτελεί απλώς μια ιστορική καταγραφή της αγροτικής Πορτογαλίας. Συνιστά μια οικουμενική, διαχρονική ακτινογραφία της πολιτικής νοοτροπίας και της καθημερινής επιβίωσης των καταπιεσμένων. Πρόκειται για μία ιστορία εμπνευσμένη από τις παιδικές του εμπειρίες, μεγαλωμένος σε μια αγροτική οικογένεια, η οποία κατάφερε να αναδυθεί από τη γη με την ανατροπή της δικτατορίας*. Ο συγγραφέας στήνει ένα σκηνικό όπου οι δυσκολίες, οι προσπάθειες και οι σκέψεις των ανθρώπων ρέουν χωρίς σταματημό μέσα από περιγραφές που ακολουθούν «έναν μηχανισμό φαινομενικού αυθορμητισμού, φαινομενικής παρέκκλισης και φαινομενικής αποδιοργάνωσης στον λόγο»**, παρασύροντας τον αναγνώστη σε έναν κόσμο όπου η φτώχεια ξεπερνά τα γεωγραφικά και χρονικά όρια.
Ο τίτλος του έργου λειτουργεί ως ένας συγκλονιστικός καθρέφτης και, ταυτόχρονα, ως μια ανοιχτή παρακίνηση. Περιγράφει τη συνεχή επανάληψη μιας ζωής χαμένης μέσα στη γη, όπου γενιές ανθρώπων περνούν δεκαετίες βουβών μαχών μέχρι να καταφέρουν, επιτέλους, να σηκωθούν από το χώμα και να σταθούν όρθιοι. Είναι ένα προσκλητήριο αφύπνισης ώστε οι επόμενες γενιές να πετάξουν μακριά από τις λάσπες που τις κρατούν δέσμιες, επιβεβαιώνοντας τη συγκλονιστική διαπίστωση του κειμένου: «δεν θα είμαστε άνθρωποι, αν αυτή τη φορά δε σηκωθούμε απ’ τη γη».
Στο επίκεντρο της αφήγησης βρίσκεται η ωμή σύγκρουση της εργατικής τάξης με το καθεστώς των λατιφουντίων. Η καθημερινότητα των εργατών γης είναι μια διαρκής υποτίμηση της ανθρώπινης ύπαρξης. Όταν νεαροί εργάτες σταματούν τη δουλειά τους, αρνούμενοι να επιβλέπουν μια αλωνιστική μηχανή κάτω από εξοντωτικές συνθήκες, οι ανώτεροι μεταφράζουν την απόγνωσή τους ως «απεργία». Οι νεαροί μπαίνουν αμέσως στο μάτι του κυκλώνα, αντιμετωπίζοντας την αγριότητα της χωροφυλακής. Φυλακίζονται, ανακρίνονται και απειλούνται με όπλα, σε μια απέλπιδα προσπάθεια των αρχών να αποσπάσουν την ομολογία για τον «πρωτεστάντη», τον υποκινητή της εξέγερσης.
Η δυναμική της εκμετάλλευσης περιγράφεται με ανατριχιαστική ακρίβεια που γεννά οικείες εικόνες πολιτικής διακυβέρνησης του σήμερα. Τα αφεντικά συντηρούν τη φτώχεια εσκεμμένα για να μεγιστοποιήσουν το κέρδος τους. Όταν οι εργάτες αναγκάζονται να αναζητήσουν αλλού δουλειά, οι γαιοκτήμονες που επιλέγουν να καλοπληρώσουν αντιμετωπίζονται από την τάξη τους ως ανίδεοι που κινδυνεύουν με οικονομική αποτυχία. Η ανεργία λειτουργεί ως το απόλυτο εργαλείο πειθάρχησης, χτυπώντας με μια σαδιστική σειρά προτεραιότητας: «πρώτα οι νεότεροι, ύστερα οι γυναίκες, και τέλος οι άντρες», μία πραγματικότητα που εντοπίζεται και στη χώρα μας ακόμα και σήμερα με βάση τα τελευταία στατιστικά δεδομένα***. Για τους διαχειριστές της εξουσίας, ο έλεγχος απαιτεί τη βία: «είναι το μαστίγιο που βάζει σε τάξη το σκυλολόι. Είναι ένας σκύλος που επιλέχθηκε ανάμεσα σε σκύλους για να δαγκώνει σκύλους». Αυτός ο μηχανισμός καταστολής συμπληρώνεται από ένα πέπλο συγκάλυψης και θεσμικής σήψης. Η δολοφονία ενός κρατουμένου από άγριο ξυλοκόπημα βαφτίζεται με συνοπτικές διαδικασίες «αυτοκτονία» από τις αστυνομικές αρχές. Άνθρωποι που έδωσαν όρκο να προστατεύουν τους πολίτες τάσσονται ανοιχτά υπέρ των ισχυρών και κατά της αλήθειας, προκαλώντας το ειρωνικό σχόλιο του αφηγητή: «Ζήτω η χωροφυλακή της δημοκρατίας, ζήτω η δημοκρατία της χωροφυλακής». Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, ο ανδρισμός και η αξιοπρέπεια πλήττονται βάναυσα, καθώς ο σεβασμός στερείται από εκείνους που πραγματικά τον αξίζουν, ενώ «πρέπει ο άνθρωπος να υποβιβάζεται τόσο ώστε να μη σέβεται ούτε τον εαυτό του ούτε τον πλησίον του». Οι πολιτικές τακτικές που επιστρατεύονται ενάντια στη ζωή των πρωταγωνιστών μοιάζουν να πραγματώνουν τις αρχές του Ηγεμόνα του Μακιαβέλι, πετυχαίνοντας προσωρινά την απόλυτη υποταγή του λαού, μέχρι να έρθει η στιγμή της κατάλυσης μέσα από την αντίσταση του ίδιου του πλήθους.
Το πιο αποτελεσματικό όπλο της ολιγαρχίας, ωστόσο, δεν είναι τα όπλα, αλλά η επιβεβλημένη αμάθεια. Στόχος του συστήματος είναι οι εργάτες «να μην ξέρουν τίποτα, ούτε να διαβάζουν, ούτε να γράφουν, ούτε να μετρούν, ούτε να σκέφτονται, να πιστεύουν και να αποδέχονται ότι ο κόσμος δεν μπορεί να αλλάξει». Σε αυτή την πνευματική τύφλωση, η Εκκλησία αναλαμβάνει τον ρόλο του ιδεολογικού ναρκωτικού. Υπόσχεται πως «ο Παράδεισος υπάρχει μόνο μετά θάνατον» και κηρύττει στους εξαθλιωμένους ότι «θα υποφέρετε για να κερδίσετε τους Ουρανούς». Η υποκρισία γίνεται φανερή: «Η Εκκλησία είναι η μεγάλη παρηγορήτρια σε αυτές τις καταστάσεις, απολαμβάνει διακριτικά το λικέρ από το δισκοπότηρο», ενώ οι γαιοκτήμονες παρουσιάζουν την εκμετάλλευση ως πράξη ελέους, ζητώντας από τους δούλους τους να μοχθούν οκτώ ώρες στο όνομα του Θεού, ελπίζοντας να κερδίσουν μια θέση εκ δεξιών του Κυρίου.
Στα μέρη αυτά, «η Γη εξακολουθεί να κινείται με τις παλιές συνήθειες» τις οποίες οι αναγνώστες βιώνουν ως μια μόνιμη πραγματικότητα που διαφεντεύει τον παροντικό χρόνο. Η εξουσία παραμένει σκιώδης και επιβεβαιώνει με λυπηρή συνειδητοποίηση ότι «αυτός που διατάζει περισσότερο δεν είναι αυτός που μπορεί τα περισσότερα, αυτός που μπορεί τα περισσότερα δεν είναι αυτός που φαίνεται περισσότερο», μία επεξήγηση ρόλων και ταλέντων στον πολιτικό θίασο. Επικίνδυνοι χειρισμοί και τελειωτικές αποφάσεις που καταδικάζουν το λαό, ακόμη και το φυσικό περιβάλλον, οδηγώντας στη διαπίστωση ότι «τα τοπία πεθαίνουν γιατί τα σκοτώνουν, όχι γιατί αυτοκτονούν», όπως ακριβώς συμβαίνει και με τις αξίες που προσπαθούν να φυτρώσουν στο μολυσμένο έδαφος του πολιτικαντισμού.
Το Αυτοί που σηκώθηκαν απ’ τη γη κλείνει με μια βαθιά ειρωνική νότα για την ευθύνη της ελευθερίας: «ζούμε σε μια ελεύθερη χώρα και οφείλουμε όλοι να δίνουμε λογαριασμό». Ένα μνημειώδες έργο που αρνείται να παλιώσει, υπενθυμίζοντας σε κάθε αναγνώστη ότι η αξιοπρέπεια και η ζωή κερδίζονται μόνο όταν αποφασίσεις να σηκώσεις το βλέμμα από το χώμα.
*Απόσπασμα από την ομιλία του Σαραμάγκου στην απονομή του βραβείου Νόμπελ (The Guardian, 26th December 2012)
**Απόσπασμα από συνέντευξη του Ζοζέ Σαραμάγκου (Granta, 30th October 2011)
***Ελληνική Στατιστική Αρχή: Έρευνα εργατικού δυναμικού: Α’ τρίμηνο 2026 https://www.statistics.gr/documents/20181/6320ed29-cec6-f13e-04d1-4ab62ea5f0f0