Γράφει η Ευαγγελία Χαραλάμπους
Για το βιβλίο του Κωνσταντίνου Παπαγεωργίου: Το χρονικό του πένθους, (Εκδόσεις Επίμετρο, Αθήνα, 2025).
Το βιβλίο αυτό είναι ένα εξαιρετικά καλογραμμένο δοκίμιο που πραγματεύεται το θέμα του θανάτου και του πένθους. Πετυχαίνει να καλύψει ένα κενό στη βιβλιογραφία γύρω από το πένθος και τον χειρισμό του. Καθώς το διάβαζα, ένιωθα τόσο θλίψη όσο και ανακούφιση. Με έκανε να αντιληφθώ και να φιλοσοφήσω τα πράγματα και τις καταστάσεις. Επί της ουσίας, μου πρόσφερε μια οπτική γύρω από το θέμα που δεν την είχα δει και σκεφτεί έτσι. Και πραγματικά τη βρήκα λυτρωτική. Σκεφτόμουν, λοιπόν, πως ο θάνατος δεν είναι κατ’ ανάγκην μόνο μαύρο. Ίσως στην ολότητά του να κρύβει κι άλλα χρώματα. Σύμφωνα με τον συγγραφέα, όπως έχει αναφέρει σε συνέντευξή του, «όταν βιώσεις μια σημαντική απώλεια, αυτομάτως συνειδητοποιείς ότι εσύ έχεις ακόμη μέσα σου τη ζωή. Και αυτό δεν είναι παρά ένα θαύμα! Ο θάνατος δύναται να μας υποκινήσει να ζήσουμε πιο ευχάριστα, πιο παθιασμένα και πιο ουσιαστικά». Η έννοια της ύπαρξης του θανάτου νοηματοδοτεί τη ζωή.
Ο Κωνσταντίνος Παπαγεωργίου, όπως γράφει και η Δρ Πολυξένη Στυλιανού στο οπισθόφυλλο, «με έναν ρυθμό ολότελα δικό του, ψηφίδα ψηφίδα συνθέτει το μωσαϊκό του πένθους. Αριστοτεχνικά τακτοποιεί τις λέξεις, έτσι που οι σκέψεις και η γνώση αναδύονται μέσα από έναν διαλογικό, σχεδόν συνομιλιακό, τόνο με τον αναγνώστη/την αναγνώστρια που πενθεί μια πρόσφατη ή και παλαιότερη απώλεια».
Μέσα από μικρά κεφάλαια των δύο σελίδων με τίτλους μίας λέξης εξαιρετικά περιεκτικούς (Ψηφιδωτό, Ενοχές, Άρνηση, Κοσμοθεωρία κ.λπ.) καταφέρνει να οικοδομήσει ένα ευκολοδιάβαστο βιβλίο για ένα θέμα ταμπού για τους περισσότερους ανθρώπους. Θέτει συχνά ερωτήματα που βοηθούν τον αναγνώστη: «Αν, με έναν μαγικό τρόπο, γνώριζες την ημερομηνία του θανάτου σου, δεν θα φρόντιζες ώστε κάθε λεπτό που ζεις να μετρούσε περισσότερο;» (σελ. 115).
Επιπρόσθετα, εξηγεί τα πράγματα δίνοντάς τους τη θέση που τους αρμόζει: «Κάποτε, η απώλεια που βιώνουμε ισοδυναμεί ταυτόχρονα με απώλεια του νοήματος. Έτσι, ο κόσμος μοιάζει να είναι ένα αφιλόξενο και ακατάληπτο μέρος για να ζει κανείς. Ξεκινάμε πλέον να θεωρούμε ότι είμαστε πιόνια σε ένα συμπαντικό παιχνίδι, του οποίου τον έλεγχο δεν έχουμε» (Από το κεφάλαιο «Κοσμοθεωρία», σελ. 41).
Από την πρώτη στιγμή, αισθάνεσαι σαν να σου μιλάει ένας δικός σου άνθρωπος, και ταυτόχρονα νιώθεις την ασφάλεια ότι αυτός ο άνθρωπος ξέρει, κατέχει την επιστημονική κατάρτιση για να μπορεί να μιλήσει για αυτό το δύσκολο θέμα. Και ξέρει πολύ καλά το συγκεκριμένο ζήτημα τόσο από τη θέση του εκπαιδευτικού, παιδαγωγού και ψυχοθεραπευτή, όσο και από τη θέση ενός ανθρώπου που πάσχει/πενθεί ή έχει πενθήσει, όπως όλοι μας. ‘Έχει αμεσότητα αλλά ταυτόχρονα λόγο που αρμόζει σε ένα δοκίμιο. Μπορεί να το διαβάσει άνετα οποιοσδήποτε άνθρωπος, τόσο αυτός που έχει «βγάλει» μόνο τη βασική εκπαίδευση, όσο και αυτός που διαβάζει κείμενα σε πανεπιστημιακό επίπεδο. Σε ταξιδεύει μέσα στην απώλεια, μοιάζει να σε κρατάει από το χέρι και θέλει να σταθεί δίπλα σου σε αυτή την επίπονη διαδικασία του πένθους. Δημιουργώντας διάλογο με ιδέες, ερμηνείες, θεωρίες, θα καταλήξει πως το πένθος είναι ξεκάθαρα προσωπική υπόθεση. Ο καθένας έχει ή αναγκάζεται να βρει τον τρόπο του για να βιώσει το πένθος και να το «αφήσει πίσω του», μεταποιώντας το. Το πένθος είναι το «υλικό» που θα συμβάλει στη μεταμόρφωσή του. Και πόσο χρόνο παίρνει για να «βγεις από το πηγάδι» και να επιστρέψεις στη ζωή; Όσο χρόνο χρειαστεί, διαφορετικό για τον καθένα.
Εγώ ως αναγνώστρια είχα την αίσθηση της οικειότητας, κι αυτό το πετυχαίνει μεταξύ άλλων επειδή μιλάει στο “δεύτερο” πρόσωπο και καταφέρει να σε κάνει να νιώσεις ακριβώς αυτό που χρειάζεσαι: ότι κάποιος είναι δίπλα σου για να σου πει με το βλέμμα «σε καταλαβαίνω». «Είμαι εδώ, δεν είσαι μόνος σου».
Το βιβλίο αποτελείται από τέσσερα μέρη, όπως και οι εποχές. Και παρόλο που πλέον τα στάδια του πένθους αμφισβητούνται, γιατί όπως είπαμε, είναι προσωπική υπόθεση, κάποια ορόσημα-σταθμοί σίγουρα υπάρχουν, όπως το στάδιο της άρνησης.
«Ερχόμενοι, ξαφνικά, αντιμέτωποι με ένα σοκαριστικό γεγονός, όπως μια σοβαρή ασθένεια ή τον θάνατο, αρχικά αρνούμαστε να πιστέψουμε ότι αυτό συμβαίνει στ’ αλήθεια» (σελ. 17).
Το βιβλίο δεν αφορά μόνο στον θάνατο ενός ανθρώπου. Μπορεί να είναι και ενός αγαπημένου ζώου, «ενός σημαντικού άλλου». Και μπορεί να μην είναι βιολογικός θάνατος, αλλά ο θάνατος μιας σχέσης, το τέλος μιας εποχής.
Μεταξύ άλλων, εξηγεί αισθήματα παρεξηγημένα, όπως αυτό της ανακούφισης. Μιλάει επίσης και για τον ρόλο των συνθηκών που συμβαίνει ένας θάνατος: το Πώς, το Πότε. Υπάρχουν και οι ξαφνικοί θάνατοι, οι οποίοι είναι και οι πιο τραυματικοί. Μιλάει για το οξύ πένθος, την ανάγκη για τον θρήνο, την τελετουργία και γίνεται απόλυτα αντιληπτό μέσα από το βιβλίο πως το πένθος είναι ένας δρόμος που πρέπει ο καθένας να βιώσει. Να αφήσει τον πόνο να εκτονωθεί, να το βιώσει μέχρι το μεδούλι, να καταβυθιστεί και να μην κρατάει αντιστάσεις, γιατί μόνο έτσι θα μπορέσει να το ξεπεράσει. Το κενό πάντα θα υπάρχει, όπως ένα άδειο δωμάτιο μέσα στο σπίτι, ή όπως πολύ ωραία το λέει, σαν έναν τοίχο που εξακολουθεί να υπάρχει, αλλά του λείπουν κάποια τούβλα.
Θα σταθώ επίσης στο ότι ο πόνος στη διεργασία του πένθους συνεχίζεται και πυροδοτείται π.χ. στα Χριστούγεννα, στις διακοπές. Ο πόνος έρχεται σε μας «κατά κύματα, ανοιγοκλείνοντας το κουτί του θρήνου». Κι εκεί που νομίζουμε πως το έχουμε αφήσει πίσω μας, έρχεται μια φωτογραφία, ένα τραγούδι, μια μουσική, ένα φαγητό που θυμίζει το φαγητό που έφτιαχνε για μας το αγαπημένο πρόσωπο, και ο πόνος μάς επισκέπτεται ξανά. Δείχνει λοιπόν με αυτό το βιβλίο ο συγγραφέας με ποιον τρόπο γίνονται οι ζυμώσεις μέσα μας για να το διαχειριστούμε και να το «ξεπεράσουμε». Πρέπει να συμφιλιωθούμε με το πένθος, να το αποδεχτούμε, να θρηνήσουμε, για να μπορέσουμε να επανέλθουμε, γιατί η ζωή έχει κι άλλα πράγματα να μας δώσει, που δεν είναι μόνο θλίψη!
Το βιβλίο αποκαλύπτει πως ο συγγραφέας του, παρόλη την απαραίτητη ευαισθησία, είναι φύσει αισιόδοξος, και αυτό το μήνυμα προσπαθεί να περάσει: «Οι άνθρωποι που έχουν ανθίσει παρά το τραύμα τους μας εμπνέουν ώστε να μην τα βάζουμε κάτω και να μην αφήνουμε τον πόνο μας αναξιοποίητο. Εκεί που νομίζουμε ότι όλα έχουν τελειώσει, πολλές φορές δεν συμβαίνει κάτι τέτοιο. Παρόλο που συνεχίζουμε, φυσικά, εσαεί να κουβαλάμε το κενό που συνοδεύει την απώλεια, ίσως, μια μέρα, διαπιστώσουμε ότι μέσα από αυτή τη διαδικασία έχουμε αλλάξει κι ότι η καινούρια εκδοχή του εαυτού μας είναι σπουδαιότερη. Ίσως μια μέρα μπορούμε να εκστομίσουμε με πόνο, συγκίνηση και περηφάνια: «Έγινα αυτός που είμαι σήμερα εξαιτίας της απώλειας» (σ. 106).
Το τέταρτο μέρος του βιβλίου είναι φτιαγμένο από στίχους. Περιλαμβάνει εικόνες και ήχους από τα ταξίδια του. Δείχνουν ότι ο ποιητής/στοχαστής ταξιδεύει και εμπνέεται μέσα από τη ζωή για να γράψει για τον θάνατο/ την ανυπαρξία της ζωής. (Μπουένος Άιρες, Κατμαντού, Μιλάνο, Αθήνα, Ζάγκρεμπ, Γκάρνι, Αρμενία, Λευκωσία κ.ά.).
Μιλάει ακόμα για τη μοναδικότητα τόσο της στιγμής όσο και του κάθε ανθρώπου που περνάει από τη ζωή μας. «Το κάθε πλάσμα, το οποίο πλησιάζουμε, μας έχει αγγίξει με έναν διαφορετικό τρόπο. Κάθε φωνή έχει το δικό της ηχόχρωμα, το κάθε σώμα έχει τη δική του μυρωδιά, η κάθε αγκαλιά τη δική της αίσθηση». (σελ. 50).
Καθώς διάβαζα αυτό το βιβλίο, πενθώντας κι εγώ (καμιά φορά δεν πενθούμε μόνο θανόντες, αλλά και πρόσωπα που φεύγουν από τη ζωή μας ανεπιστρεπτί, σχέσεις που τελειώνουν άδοξα, κύκλους που κλείνουν), ένιωσα ότι το έχω ανάγκη. Ότι μου μιλάει με έναν τόνο ήρεμο, καθησυχαστικό, εξηγεί επακριβώς το τι μου έχει συμβεί, τι μου συμβαίνει και τι να περιμένω. Και παρόλο που η οδυνηρή αλήθεια είναι πως όλοι είμαστε μόνοι στο πένθος -και αυτή η μοναξιά προκαλεί οξύ πόνο-, το βιβλίο είναι ένα αποκούμπι πολύτιμο.
Καταλήγει λοιπόν πως είμαστε ένα καράβι. Τα κύματα θα μας προκαλέσουν αναταράξεις, αλλά δεν θα βουλιάξουμε: έχουμε αντοχές και βήμα βήμα χτίζουμε την ψυχική μας ανθεκτικότητα και μεταμορφωνόμαστε. «Όσο πιο εύθραυστος τόσο πιο ανθεκτικός. Όσο πιο εύθρυπτος τόσο πιο στερεός. Ο θάνατος δεν είναι το αντίθετο της ζωής. Ο θάνατος είναι ο υποκινητής της ζωής. Ο θάνατος διακινεί τη ζωή μέσα σου. Πάρε το τώρα και πλημμύρισέ το με ζωή (σελ. 118)».
Θα καταλήξει με απόλυτη πύκνωση λέξεων στην εξής παραδοχή: «Ό,τι έχουμε είναι η περιεκτικότητα του τώρα». (σελ. 130)
Θα αφήσω για το τέλος ένα κομμάτι από το τελευταίο ποίημα, την τελευταία σελίδα, με τίτλο «Αναπνοή». Γιατί αυτό που μετράει είναι η αναπνοή που παίρνουμε αυτή τη στιγμή, η ζωή στο τώρα και στο εδώ μας.
«Κάποια βράδια ξυπνώ έντρομος να βεβαιωθώ
πως δεν τελείωσε η μπαταρία στο στήθος σου
όσο αναπνέεις, μπορώ να κοιμάμαι
μπορώ να ζω ενόσω ζεις»
Ο Κωνσταντίνος Παπαγεωργίου γεννήθηκε στην Κύπρο το 1981 όπου και ζει.
Έχει σπουδές κι εμπειρία στη Δημοτική, Ειδική και Μη-Τυπική Εκπαίδευση. Είναι εκπαιδευτής ενηλίκων και ψυχοθεραπευτής, μέλος του Παγκύπριου Συνδέσμου Ψυχοθεραπευτών και κάτοχος του Ευρωπαϊκού Πιστοποιητικού Ψυχοθεραπείας (ECP).
Έχει εκδώσει τρεις ποιητικές συλλογές: Οι πέντε εποχές (Μελάνι, 2012) για την οποία ήταν υποψήφιος για το βραβείο Πρωτοεμφανιζόμενου Ποιητή από την Ελληνική Εταιρεία Συγγραφέων (Βραβείο Γιάννη Βαρβέρη), Υπερκαινοφανής (Μελάνι, 2017) και Ανθρωπόκαινος (Ενύπνιο, 2022). Το 2008 βραβεύτηκε από την Ένωση Λογοτεχνών Κύπρου με Α΄ Βραβείο Ποίησης σε διαγωνισμό της για νέους λογοτέχνες. Έχει συμμετάσχει σε φεστιβάλ λογοτεχνίας στην Κύπρο και το εξωτερικό, κατά τη διάρκεια των οποίων δραματοποίησε ποιήματά του: Έκθεση φωτογραφίας What’s the point of poetry? (Φεστιβάλ Ποίησης Βερολίνου, 2013), Σαρδάμ: η λογοτεχνία αλλιώς (aRttitude, 2013), Ποίηση σε απευθείας διάλογο (Ιδεόγραμμα, 2014), Γι’ αυτά που θα ’πρεπε να φέγγουν (Ακτίς, 2015), CROWD Omnibus Reading Tour (Σερβία και Βουλγαρία, 2016), BOOK ME (Πολιτιστικό Ίδρυμα Τράπεζας Κύπρου, 2016), 1st Cyprus Poetry Slam (Ιδεόγραμμα, 2017) κ.ά. Τον βρίσκει κανείς στο conaninos@hotmail.com
Η Ευαγγελία Χαραλάμπους γεννήθηκε στην Πάφο (1980). Σπούδασε Ελληνική φιλολογία (E.K.Π.Α) και Θέατρο στο «Νέο Ελληνικό Θέατρο». Κατέχει Μεταπτυχιακό και Διδακτορικό δίπλωμα στην Ηθική φιλοσοφία (Ε.Κ.Π.Α). Διηγήματα, παραμύθια και άρθρα της διακρίθηκαν και βραβεύτηκαν σε λογοτεχνικούς διαγωνισμούς (Ελλάδα, Κύπρο). Διηγήματά της περιλήφθηκαν σε ανθολογίες: Ιστορίες για την Ελλάδα, Ο Άνθρωπος χωρίς προσωπείο, Ποιητική Ανθολογία για την Καρπασία. Διηγήματα, παραμύθια και άρθρα της υπάρχουν στο Ηθική, C.S.I., lemilou.blogspot.com, σε λογοτεχνικά περιοδικά όπως: 121 words, periou.gr, fractalart.gr, diastixo.gr, koukidaki.gr, hartismag.gr, monoklread.gr , Κέφαλος, logografis.gr και σε κυπριακές εφημερίδες/περιοδικά: Άνευ, Καθημερινή, Φιλελεύθερος, Νέα Εποχή. Το πρώτο της μυθιστόρημα «Κατακαλόκαιρο» (Μωβ Σκίουρος, Αθήνα, Οκτώβριος 2021) ήταν ανάμεσα στα 5 επικρατέστερα για το Κρατικό Βραβείο Μυθιστορήματος Κύπρου 2021.