Paul Celan, Καμπή πνοής, εκδόσεις Κίχλη,
(μετάφραση: Μιχάλης Καρδαμίτσης), σελ. 256, ISBN: 978-618-5461-96-6.
Γράφει ο Δημήτρης Κ. Μπαλτάς
Δυναμικό ποιητικό crescendo
Η νέα ξαναδουλεμένη δίγλωσση έκδοση των ποιημάτων του Paul Celan, Καμπή πνοής (εκδ. Κίχλη, 20252) σε μετάφραση του Μιχάλη Καρδαμίτση είναι, πράγματι, μια μοναδική ευκαιρία ουσιαστικής επαφής με το έργο του διεθνώς αναγνωρισμένου και καταξιωμένου ποιητή. Αξίζει να σημειώσουμε ότι την έκδοση συμπληρώνουν οχτώ χαρακτικά της συζύγου του ποιητή Gisèle Celan-Lestrange από την αυτοτελή έκδοση του πρώτου κύκλου ποιημάτων της συλλογής Atemkristall (Κρύσταλλος πνοής) του 1965. Από τα πρώτα ποιήματα γίνεται εμφανής μια – ομολογουμένως – σουρεαλιστική προσπάθεια προσδιορισμού και ονοματοδοσίας τού είναι, με το ποιητικό εγώ να ισορροπεί μεταξύ του προσωπικού βιώματος και της διακειμενικής συνομιλίας. Με λίγους στίχους και γραφή λιτή ο ποιητής ξετυλίγει τις λέξεις από τις οποίες αποκρυσταλλώνεται η προσωπική του μεταμόρφωση τις νύχτες τις βαρύθυμες, τις νύχτες που μοιάζουν με ανοιχτές πληγές. Η μουσικότητα της ποίησής του είναι μουσικότητα εκπορευόμενη από μια, κατά βάση, πνευματική αλγηδόνα. Ο ποιητής βηματίζει στον ρυθμό του κόσμου, ο οποίος φαίνεται να καθορίζεται από μια ανώτερη, υπερβατική δύναμη. Τα απόκρημνα αισθήματα μοιάζουν να κινδυνεύουν στις αυλακώσεις που ανοίγονται στην παλάμη μας, δημιουργώντας μια υψηλής έντασης ποιητική ατμόσφαιρα. Για να διαφυλάξει τα συναισθήματά του, ο ποιητής πιάνεται με τα δόντια από το τραγούδι του κόσμου. Απέλπιδα προσπάθεια ή αδάμαστη επιθυμία επιβίωσης; Για την απόδοση του ερωτισμού – και όχι μονάχα αυτού – θα μπορούσαμε να πούμε ότι ο Celan επιστρατεύει την τεχνική του chiaroscuro. Συνθέτει ένα παιχνίδι μεταξύ ίσκιου/σκίασης – σ’ αυτό το εξωτερικό περίγραμμα εγγράφονται τόσο η οδύνη όσο και η ανάγκη λύτρωσης – και φωτός, απ’ όπου προβάλλει το αγαπημένο πρόσωπο. Ο ποιητής συντάσσεται με τους κατατρεγμένους, γιατί δεν παύει εντός του να μαίνεται μια πάλη ανάμεσα στην αλλοτινή πικρή μνήμη – με ευθείες ή λοξές αναφορές στο Ολοκαύτωμα – και τα αδιάψευστα τεκμήριά της και το ανυπόταχτο δημιουργικό πνεύμα, που όλο επιστρέφει, η απαρχή του οποίου βρίσκεται στο ίζημα του λόγου. Είναι χαρακτηριστικό ότι η αγριότητα της μνήμης-ανάμνησης συσχετίζεται με την όραση και τη μοίρα. ΜΑΥΡΑ,/ καθώς η πληγή της ανάμνησης,/ ανασκαλεύουν τα μάτια ψάχνοντας για σένα/ στη Χώρα του Στέμματος, τη φωτισμένη/ από δόντια καρδιάς που τη δάγκασαν,/ η στρωμνή μας αυτή παραμένει:/ μέσ’ απ’ το όρυγμα ετούτο πρέπει να ʼρθεις –/ έρχεσαι./ Στη φορά/ του σπέρματος/ η θάλασσα σε γεμίζει άστρα, κατάσπλαχνα, μια για πάντα./ Η ονοματοθεσία φτάνει στο τέρμα της,/ απάνω σου ρίχνω την ειμαρμένη μου. (σ. 95) Η απεύθυνση στο δεύτερο πρόσωπο, του οποίου η υπόσταση αμφισβητείται, είναι συχνή με το ποιητικό εγώ να μοιάζει υποταγμένο σε αυτό. Συχνά η γλωσσική νόρμα διασαλεύεται με ανοίκειες λεκτικές συνάψεις σε στίχους ασθματικούς, δημιουργώντας το υπερρεαλιστικό πλαίσιο όπου αναπτύσσεται μια ποίηση ανυπόταχτη και ελεύθερη. Η αινιγματική και ακριβοθώρητη ποίηση του Paul Celan συγκινεί διαχρονικά με τη φωνή του ανέσπερου έρωτα, της τραχιάς ιστορικής μνήμης, της διαλεκτικής του θανάτου και της αισιοδοξίας που κυοφορεί η ελπίδα, να παίρνουν διαδοχικά τον λόγο σε ένα δυναμικό ποιητικό crescendo. Καταληκτικά, σημειώνουμε ότι μια διακριτική ενότητα του βιβλίου, τα αθησαύριστα και ανέκδοτα ποιήματα συγκαιρινά της συλλογής Καμπή πνοής, ενορχηστρώνουν μια διαφορετική, πιο κατασταλαγμένη, ποιητική ατμόσφαιρα φωτίζοντας εναργέστερα την ποιητική του Celan. Κάτι να κάνουμε,/κάτι/να κάνουμε/στα ύψη, στα/βάθη. Κάτι, επί της γης. (σ. 219)
Ο Δημήτρης Κ. Μπαλτάς είναι ποιητής, φιλόλογος και επιμελητής κειμένων. Γεννήθηκε το 1999 στην Αθήνα, όπου και ζει μέχρι σήμερα και εργάζεται. Είναι αριστούχος απόφοιτος της κλασικής φιλολογίας, του μεταπτυχιακού προγράμματος «Ρητορική, Επιστήμες του Ανθρώπου και Εκπαίδευση» και του επιμορφωτικού σεμιναρίου «Επιμέλεια και Διόρθωση Κειμένου» του Πανεπιστημίου Αθηνών. Ποιήματα, κριτικά κείμενα και δοκίμιά του για τη λογοτεχνία έχουν φιλοξενηθεί σε έντυπα (λ.χ. ο Σίσυφος, Νόημα, Απόπλους, Νέα Ευθύνη, (δε)κατα, Καρυοθραύστις, Εμβόλιμον, Μετρονόμος, κ.ά.) και ηλεκτρονικά λογοτεχνικά περιοδικά (λ.χ. Book Press, Fractal, Frear, Περί ου, Στίγμα Λόγου, Μονόκλ, Literature, κ.ά.) και σε συλλογικά έργα. Έχει δημοσιεύσει έξι ποιητικές συλλογές, με πιο πρόσφατη τη συλλογή Υπό καθεστώς ομηρίας (εκδόσεις Μετρονόμος, 2025).