ISBN: 978-618-88258-3-3
Χρονολογία έκδοσης: Σεπτέμβριος 2026
Αριθμός σελίδων: 56
Διαστάσεις: 13 x 20
Επιμέλεια: Γεωργία Τσόκου
Έργο εξωφύλλου: Γιώργος Χ. Ζαχαρόπουλος
Γράφει η Βίκυ Κατσαρού
Ο πρώτος εκείνος δεσμός στη ζωή μας που δεν λύνεται με τον αποχωρισμό, που προηγείται της γλώσσας, της μνήμης, ακόμα και της ίδιας της ύπαρξης και της συνείδησης του εαυτού είναι ο δεσμός με τη μητέρα, μια σχέση που αρχίζει μέσα στο σώμα και εξακολουθεί να υπάρχει πολύ μετά την απομάκρυνση από αυτό. Η μήτρα, ο αφαλός, η πρώτη αγκαλιά αποτελούν τα αρχέγονα σημεία μιας ανθρώπινης εμπειρίας που η λογοτεχνία επισκέπτεται ξανά και ξανά. Αν όμως η μήτρα είναι η πρώτη μας κατοικία, ο αφαλός είναι το αιώνιο μνημείο της. Το πρώτο σημάδι που εγγράφει η αγάπη στο ανθρώπινο σώμα, πριν ακόμη αποκτήσουμε όνομα, μνήμη ή γλώσσα. Μια μικρή ουλή στο κέντρο της ύπαρξής μας, εκεί όπου κάποτε συναντιούνταν δύο ζωές και όπου η ένωση έγινε αποχωρισμός για να μπορέσει να υπάρξει η ζωή. Ο αφαλός είναι η πιο αρχαία μας μαρτυρία ότι κανείς δεν έρχεται στον κόσμο μόνος. Είναι ένα ανεξίτηλο αποτύπωμα της εξάρτησής μας από τον Άλλον, που μεταμορφώνεται σταδιακά σε ανάγκη για αγάπη, εγγύτητα και συντροφικότητα. Σαν να φέρουμε όλοι επάνω μας, από την πρώτη στιγμή μέχρι την τελευταία, ένα μικρό μνημείο της μητέρας, μια σιωπηλή υπόμνηση ότι υπήρξαμε κάποτε ολόκληρος κόσμος μέσα σε έναν άλλον κόσμο.
Στα σύντομα ποιήματα της συλλογής, η μνήμη αναδύεται μέσα από εικόνες, αντικείμενα, μικρές χειρονομίες και αισθήσεις. Ένα λουλούδι, μια φωτογραφία, ένα παιδικό παιχνίδι, μια πέτρα, ένα καντήλι ανοίγουν αίφνης ένα πέρασμα ανάμεσα σε διαφορετικές χρονικές στιγμές. Το παρόν γίνεται διαπερατό από το παρελθόν, ενώ τα σύνορα ανάμεσα στον κόσμο των ζωντανών και στον κόσμο των νεκρών χάνουν σταδιακά τη βεβαιότητά τους. Ο χρόνος παύει να ακολουθεί μια γραμμική διαδρομή: ό,τι συνέβη κάποτε εξακολουθεί να συμβαίνει, όποιος έφυγε εξακολουθεί να είναι παρών. Οι νεκροί δεν επιστρέφουν απλώς μέσα από τη μνήμη, δεν αποτελούν μια ανάμνηση που επανέρχεται. Η παρουσία τους εγγράφεται τόσο βαθιά στην καθημερινότητα των ζωντανών, ώστε η απουσία τους αποκτά οριακά υλική υπόσταση. Μια φωτογραφία, μια γνώριμη μυρωδιά, μια χειρονομία αρκούν για να καταργήσουν την απόσταση ανάμεσα στο «τότε» και στο «τώρα». Το παρελθόν δεν ανακαλείται απλώς, αλλά εισβάλλει στο παρόν και το μεταμορφώνει, ενώ η μνήμη δεν διασώζει μόνο εκείνους που χάθηκαν, αλλά τους επιτρέπει να εξακολουθούν να υπάρχουν στον χρόνο εκείνων που τους αγάπησαν. Έτσι, ο χρόνος συγχέεται με την παρουσία, το «πριν» γίνεται «εδώ», το «ποτέ ξανά» μετατρέπεται σε «ακόμη», και ο θάνατος, μολονότι αμετάκλητος, αδυνατεί να επιβάλει την οριστική απουσία. Οι ζωντανοί και οι νεκροί κατοικούν τελικά στον ίδιο αφηγηματικό χρόνο, σαν η αγάπη να έχει τη δική της χρονικότητα, μέσα στην οποία κανείς δεν παύει ολοκληρωτικά να είναι παρών.
Ιδιαίτερη αναφορά αξίζει στην «Παπαρούνα». Μια κατακόκκινη παπαρούνα περνά από το χέρι της μητέρας στο χέρι του παιδιού. Εκείνο την κρατά σφιχτά, φοβούμενο μήπως τη χάσει. Η μητέρα κλαίει και, όταν το παιδί τη ρωτά γιατί, του εξηγεί πως κάποτε έτσι κρατούσε εκείνο την ίδια. Μέσα σε ελάχιστες προτάσεις, μια συνηθισμένη χειρονομία αποκτά συγκινησιακό βάθος. Το παιδί που κάποτε κρατιόταν από τη μητέρα για να αισθανθεί ασφαλές κρατά τώρα ένα εύθραυστο λουλούδι αναδεικνύοντας ότι η σχέση ανάμεσα σε εκείνον που προστατεύει και σε εκείνον που προστατεύεται μεταφέρεται από το ένα σώμα στο άλλο, από τη μία χειρονομία στην επόμενη.
Η παπαρούνα δεν χρειάζεται να επιφορτιστεί με κάποιο περίπλοκο συμβολικό σύστημα για να λειτουργήσει ποιητικά. Η δύναμή της βρίσκεται στην απλότητά της. Το λουλούδι γίνεται ο ενδιάμεσος χώρος όπου συναντιούνται δύο διαφορετικές ηλικίες του ίδιου δεσμού. Η μητέρα αναγνωρίζει στο παιδικό χέρι κάτι από την παλαιότερη εξάρτηση του παιδιού από εκείνη, αλλά και την αναπόφευκτη μεταβολή αυτής της σχέσης. Το παιδί μεγαλώνει, αποκτά δικά του αντικείμενα αγάπης, μαθαίνει να κρατά και, κάποτε, να αφήνει. Η μητρική συγκίνηση γεννιέται από την επίγνωση ότι η αγάπη περιλαμβάνει εξαρχής την προοπτική του αποχωρισμού.
Υπό αυτό το πρίσμα, η μήτρα και ο αφαλός μπορούν να διαβαστούν ως δύο συμπληρωματικές εικόνες της ανθρώπινης καταγωγής. Η πρώτη παραπέμπει στην απόλυτη εγγύτητα, στην περίοδο κατά την οποία το παιδί κατοικεί κυριολεκτικά μέσα στο μητρικό σώμα. Ο δεύτερος σηματοδοτεί την τομή που καθιστά δυνατή την αυτοτελή ύπαρξη. Ο ομφάλιος λώρος κόβεται, όμως το ίχνος της σύνδεσης παραμένει επάνω στο σώμα. Ο αφαλός είναι, με αυτή την έννοια, το σημάδι που μαρτυρεί ταυτόχρονα την αρχική ένωση και τον αναγκαίο αποχωρισμό.
Αυτή η διπλή κίνηση, της εγγύτητας και της απώλειας, διατρέχει πολλά από τα ποιήματα της συλλογής. Στον «Καθρέφτη», η μνήμη της γιαγιάς συνδέεται με τη φροντίδα του παιδικού σώματος και με μια εικόνα αμοιβαίας αναγνώρισης. Στο «Πάρτι», η επιθυμία της μητέρας να είναι όμορφη στα μάτια των παιδιών της συνυπάρχει με την παρουσία του θανάτου και της οικογενειακής μνήμης. Στον «Χρυσομπούμπουλα», η παιδική ευαισθησία απέναντι σε ένα μικρό πλάσμα συναντά τη χειρονομία του παππού, ο οποίος τελικά το απελευθερώνει. Η τρυφερότητα δεν εκφράζεται με μεγάλες διακηρύξεις, αλλά με πράξεις που αποκαλύπτουν την ευθύνη μας απέναντι στην ευαλωτότητα του άλλου.
Στα ποιήματα αυτά, η παιδική ηλικία σίγουρα δεν είναι ένας εξιδανικευμένος τόπος αθωότητας. Είναι ένας κόσμος όπου η ομορφιά συνυπάρχει με τον φόβο, η περιέργεια με τη σκληρότητα, η χαρά με την πρώτη υποψία της απώλειας. Τα παιδιά παρατηρούν τον θάνατο, έρχονται αντιμέτωπα με την απουσία, ανακαλύπτουν ότι τα αγαπημένα τους πρόσωπα δεν είναι άφθαρτα. Η μητρική αγάπη, επομένως, δεν μπορεί να καταργήσει την ανθρώπινη τρωτότητα, μπορεί όμως να προσφέρει έναν πρώτο τρόπο συνύπαρξης μαζί της.
Η σχέση ανάμεσα στη μητέρα και στο παιδί αποκτά ακόμη μεγαλύτερη ένταση όταν η αφήγηση στρέφεται προς τον θάνατο. Στα «Κτερίσματα», η παιδική ταφή και η τελευταία αγκαλιά συμπυκνώνουν την οδύνη ενός αποχωρισμού που δεν μπορεί να γίνει αποδεκτός ως οριστικός. Στον «Άδη», η επίσκεψη στον τάφο της μητέρας οργανώνεται γύρω από απλές πράξεις φροντίδας: το άναμμα ενός καντηλιού, το καθάρισμα του χώρου, την ανάγνωση των νέων, την επιθυμία για λίγη ακόμη συντροφιά. Η μητέρα απουσιάζει από τον κόσμο των ζωντανών, αλλά παραμένει αποδέκτρια της καθημερινής ομιλίας.
Εδώ αναδεικνύεται μια από τις πιο ουσιαστικές λειτουργίες της γραφής, η δυνατότητα να απευθυνόμαστε σε εκείνους που δεν μπορούν πλέον να μας απαντήσουν. Το δεύτερο πρόσωπο, που επανέρχεται σε πολλά από τα ποιήματα, κάθε άλλο παρά τυχαίο είναι. Στόχος του είναι να δημιουργεί έναν χώρο οικειότητας μέσα στον οποίο η απουσία δεν καταργεί τη σχέση. Ο νεκρός εξακολουθεί να είναι ένα «εσύ». Και όσο υπάρχει αυτό το «εσύ», η αγάπη αρνείται να μετατραπεί σε ένα γεγονός οριστικά περασμένο.
Η ίδια η μορφή των πεζών υπηρετεί αυτή την αντίληψη. Η σύντομη έκταση, η λιτότητα των περιγραφών και οι συχνά αιφνίδιες καταληκτικές φράσεις δημιουργούν την αίσθηση μιας μνήμης που δεν αφηγείται τα πάντα, αλλά διασώζει όσα δεν μπορεί να αποχωριστεί. Οι ιστορίες δεν αναπτύσσονται πάντοτε σύμφωνα με μια συμβατική αφηγηματική κλιμάκωση. Συχνά μοιάζουν με στιγμιότυπα που αποσπώνται από τη ροή της ζωής και αποκτούν αυτονομία ενώ η αποσιώπηση είναι εξίσου σημαντική με όσα λέγονται.
Αυτή η οικονομία του λόγου γίνεται ιδιαίτερα αποτελεσματική όταν η συγκίνηση αναδύεται χωρίς να κατονομάζεται. Επανέρχομαι στην «Παπαρούνα», όπου η εξήγηση της μητέρας αρκεί για να αποκαλύψει το βάθος της σχέσης. Δεν χρειάζεται να περιγραφεί το παρελθόν ούτε να αναλυθεί η συναισθηματική της κατάσταση. Το κείμενο εμπιστεύεται τη δύναμη μιας εικόνας και αφήνει τον αναγνώστη να αναγνωρίσει όσα υπερβαίνουν τις λέξεις.
Η μητρική αγάπη, άλλωστε, δεν αφορά μόνο την αγάπη που προσφέρει η μητέρα στο παιδί. Είναι και η αγάπη που διατηρεί το ενήλικο παιδί για τη μητέρα του, η ανάγκη να επιστρέψει, έστω νοερά, στον άνθρωπο που αποτέλεσε τον πρώτο του κόσμο. Η σχέση αυτή δεν υπακούει στη γραμμικότητα του χρόνου. Το παιδί μεγαλώνει, η μητέρα γερνά, οι ρόλοι μεταβάλλονται, αλλά η επιθυμία της εγγύτητας επιμένει. Κάποτε μάλιστα η φροντίδα αντιστρέφεται και εκείνος που προστατεύτηκε αναλαμβάνει να προστατεύσει, ενώ εκείνος που κρατήθηκε μαθαίνει να κρατά.
Αν η μήτρα είναι ο πρώτος τόπος κατοίκησης του ανθρώπου, η μνήμη μπορεί να ιδωθεί ως μια απόπειρα να διατηρηθεί κάτι από αυτή την αρχική αίσθηση του ανήκειν ως διαρκής αναζήτηση ενός δεσμού που θα αντέξει τις μεταμορφώσεις της ζωής. Και αν ο αφαλός είναι το σημάδι του πρώτου αποχωρισμού, η αγάπη είναι ίσως εκείνο που εξακολουθεί να μας συνδέει, χωρίς να αναιρεί την αυτονομία μας.
Η ιδιαίτερη συγκίνηση αυτών των ποιημάτων προκύπτει ακριβώς από το γεγονός ότι δεν επιχειρούν να νικήσουν τον θάνατο με μια εύκολη υπόσχεση αιωνιότητας. Αναγνωρίζουν τη φθορά, την απουσία και την αδυναμία επιστροφής. Ωστόσο, μέσα από τη γραφή, αποκαθιστούν προσωρινά τη δυνατότητα της συνάντησης. Ένα παιδικό χέρι που κρατά μια παπαρούνα, μια γυναίκα που μιλά στη νεκρή μητέρα της, μια φωτογραφία που διασώζει μια αγκαλιά, όλα μικρές πράξεις που αντιστέκονται στη λήθη.
Και θα έλεγα ότι αυτό είναι το βαθύτερο νόημα της μητρικής αγάπης που αναδύεται από τις σελίδες της συλλογής: δεν υπόσχεται την απουσία του αποχωρισμού. Αντίθετα, μας υπενθυμίζει ότι κάθε αποχωρισμός προϋποθέτει έναν δεσμό. Ότι κάποτε υπήρξαμε μέσα σε ένα άλλο σώμα, ότι κάποιος μας κράτησε προτού μάθουμε να στεκόμαστε μόνοι μας, ότι η πρώτη μας κατοικία ήταν ένας άνθρωπος.
Σε αυτή τη σκέψη θα ήθελα να σταθώ περισσότερο από οτιδήποτε άλλο, γιατί ήταν εκείνη που με συνόδευσε όταν ολοκλήρωσα την ανάγνωση της συλλογής. Και γι’ αυτό οφείλω ένα ιδιαίτερο ευχαριστώ στη συγγραφέα, που την ανέδειξε με τόση ευαισθησία.
Ακριβώς επειδή η πρώτη μας κατοικία υπήρξε ένας άνθρωπος, έχει σημασία να μη χάσουμε ποτέ την ανάγκη να κατοικούμε μέσα στην αγάπη των άλλων. Να μη συγχέουμε την αυτονομία με την απομόνωση ούτε την ενηλικίωση με την οριστική απομάκρυνση από την ανάγκη για τρυφερότητα. Γιατί ο άνθρωπος δεν γεννιέται απλώς μέσα από έναν άλλον άνθρωπο· εξακολουθεί να συγκροτείται μέσα από τις σχέσεις του, από την επιθυμία να ανήκει κάπου, να τον χωρά μια αγκαλιά, να υπάρχει ένας τόπος μέσα στον άλλον όπου θα μπορεί πάντοτε να επιστρέφει.
Έχουμε πάντοτε ανάγκη τον Άλλον. Και ίσως αυτή να είναι μια από τις πιο ουσιαστικές αλήθειες που κινδυνεύουμε να λησμονήσουμε σε μια εποχή που εξιδανικεύει την αυτάρκεια, συγχέει την ανεξαρτησία με τη συναισθηματική αποδέσμευση και συχνά αναγορεύει τη ναρκισσιστική περιχαράκωση του εαυτού σε ιδανικό ελευθερίας. Γιατί η ανάγκη μας για τον Άλλον αποτελεί την πιο βαθιά απόδειξη της ανθρώπινης φύσης μας ότι δεν υπάρχουμε παρά μόνο μέσα από τους δεσμούς που μας συγκροτούν.
Και πως, ακόμη κι όταν εκείνοι που αγαπάμε φύγουν, εξακολουθούμε να φέρουμε επάνω μας τα σημάδια τους.